Planeta Ziemia

Położona w Układzie Słonecznym Ziemia to niezła kula, właściwie spłaszczona kula, czyli geoida.

• Promień równikowy: 6378,1 km
• Promień biegunowy: 6356,7 km
• Obwód równika: 40075,0 km
• Obwód południkowy: 40007,4 km
• Powierzchnia: 510,0 mln km²
• Objętość: 1,083 × 10¹² km³
• Masa: 5,975 × 10²⁴ kg

Porusza się całkiem żwawo:

• Okres obrotu wokół osi: 23 godz 56 min 4,09 sek
• Okres obrotu wokół Słońca: 365 dni 5 godzin 48 minut 45,9 sek
• Nachylenie równika do orbity Ziemi: 23° 26’ 21’’
• Średnia prędkość na równiku: 463,8 m/s (1670 km/h)
• Średnia prędkość po orbicie: 29,6 km/s (106 600 km/h)

---

KONTYNENTY

Kontynenty to podstawowe (obok oceanów) jednostki podziału świata – określają wydzielone obszary lądu.

Jedynie w przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów, nie ma kontrowersji co do uznania jej za kontynent. W przypadku pozostałych kontynentów spory dotyczą nawet liczby kontynentów oraz przebiegu granic.

Przykładowo, z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja tworzą jeden kontynent (Eurazję), natomiast tradycyjny podział na dwa kontynenty ma głównie podłoże historyczne. Dlatego granica między Europą a Azją jest w dużej mierze umowna.

Europę, Azję i leżącą blisko Afrykę określa się mianem Starego Świata, w odróżnieniu od Nowego Świata (Ameryka Północna i Południowa).

Spory dotyczą też podziału Ameryk. Najczęściej wyróżnia się Amerykę Północną i Południową (przesmyk Panamski), ale spotyka się również podział na Amerykę Północną, Środkową i Południową. W ujęciu kulturowym mówi się o Ameryce Łacińskiej i Angloameryce.

Australia bywa uznawana za kontynent, choć czasem określa się ją jako „wielką wyspę”. Pewnym problemem definicyjnym jest także Oceania – ogromny obszar wysp na Oceanie Spokojnym.

• Azja: 44,5 mln km² (8,7% powierzchni Ziemi; 29,8% lądów)
• Afryka: 30,3 mln km² (5,9% powierzchni Ziemi; 20,3% lądów)
• Ameryka Płn: 24,2 mln km² (4,8% powierzchni Ziemi; 16,3% lądów)
• Ameryka Poł: 17,8 mln km² (3,5% powierzchni Ziemi; 12,0% lądów)
• Antarktyda: 13,2 mln km² (2,6% powierzchni Ziemi; 8,8% lądów)
• Europa: 10,5 mln km² (2,1% powierzchni Ziemi; 7,1% lądów)
• Australia i Oceania: 8,5 mln km² (1,7% powierzchni Ziemi; 5,7% lądów)

Poniżej ciekawa mapa opracowana przez Buckminstera Fullera, opublikowana w tygodniku „Life” w 1943 roku. Jest oparta na projekcji dwudziestościanu foremnego i w minimalnym stopniu zniekształca powierzchnię Ziemi.

---

OCEANY I MORZA

Ocean (Ocean Światowy) stanowi wodną powłokę Ziemi otaczającą wszystkie lądy. Zajmuje około 361 mln km² (71% powierzchni Ziemi).

Według klasycznego podziału wyróżnia się trzy oceany: Atlantycki, Indyjski i Spokojny. Spotyka się również podział na cztery: Atlantycki, Indyjski, Spokojny i Arktyczny (Lodowaty). Funkcjonuje też pojęcie Oceanu Południowego (Antarktycznego).

Granice pomiędzy oceanami:

• Atlantycki / Indyjski – wzdłuż południka Przylądka Igielnego (20°E)
• Indyjski / Spokojny – cieśnina Malakka i łuk wysp Indonezji, dalej wzdłuż Nowej Gwinei, cieśnina Torresa i do Tasmanii
• Spokojny / Atlantycki – na północy cieśnina Beringa, na południu cieśnina Drake’a

Powierzchnie oceanów:

• Ocean Spokojny: 178,7 mln km²
• Ocean Atlantycki: 73,1 mln km²
• Ocean Indyjski: 76,2 mln km²

Największe głębie oceaniczne:

Mariański (11022 m), Tonga (10882 m), Izu-Ogasawara (10640 m), Kurylsko-Kamczacki (10542 m), Filipiński (10497 m), Bonin (10340 m), Kermadec (10047 m), Puerto Rico (9219 m), Nowej Brytanii (9140 m), Japoński (8412 m).

Największe głębie według oceanów:

• Ocean Spokojny – Rów Mariański (ok. 11 034 m; spotyka się różne wartości)
• Ocean Atlantycki – Rów Puerto Rico (9219 m)
• Ocean Indyjski – Rów Jawajski (7729 m; w źródłach pojawiają się też inne dane)

Największe pływy (amplituda w metrach):

• Zatoka Fundy (Kanada) – 20 m
• Rio Gallegos (Argentyna) – 18 m
• Zatoka Frobishera (Kanada) – 17 m
• Rzeka Severn (Anglia) – 17 m
• Mont-Saint-Michel (Francja) – 15,9 m
• Nowa Szkocja (Kanada) – 15,8 m
• Granville (Francja) – 14,7 m
• Puerto Santa Cruz (Argentyna) – 14,6 m
• Saint-Malo (Francja) – 12,6 m
• Bhawanager (Indie) – 12,4 m

---

WYSPY (według kontynentów)

Azja

• Borneo – 746,0 tys. km²
• Sumatra – 427,4 tys. km²
• Celebes – 227,4 tys. km²

Afryka

• Madagaskar – 587 tys. km²

Ameryka Płn

• Grenlandia – 2160,0 tys. km²
• Ziemia Baffina – 507,4 tys. km²
• Wyspa Wiktorii – 217,2 tys. km²

Australia i Oceania

• Nowa Gwinea – 785,0 tys. km²
• Wyspa Południowa – 150,5 tys. km²
• Wyspa Północna – 114,5 tys. km²
• (w samej Australii: Tasmania – 63 tys. km²)

Europa

• Wielka Brytania – 216,3 tys. km²
• Islandia – 103,0 tys. km²
• Wyspa Północna (Archipelag Nowa Ziemia) – 48,1 tys. km²

Ameryka Poł

• Ziemia Ognista – 71,5 tys. km²
• Marajo – 42,0 tys. km²
• Chiloe – 8,4 tys. km²

Antarktyda

• Wyspa Aleksandra I – 43,2 tys. km²

---

PÓŁWYSPY (według kontynentów)

Azja

• Arabski – 2730 tys. km²
• Indochiński – 2174 tys. km²
• Indyjski – 2088 tys. km²

Ameryka Płn

• Labrador – 1430 tys. km²
• Jukatan – 150 tys. km²
• Kalifornijski – 144 tys. km²

Afryka

• Somalijski – 900 tys. km²

Europa

• Skandynawski – 800 tys. km²
• Pirenejski – 580 tys. km²
• Bałkański – 500 tys. km²

Antarktyda

• Antarktyczny – 300 tys. km²

Australia i Oceania

• Ziemia Arnhem – 243 tys. km²
• York – 235 tys. km²
• Kimberley – 155 tys. km²

Ameryka Poł

• Guajira – 14 tys. km²

---

NAJWYŻSZE SZCZYTY GÓRSKIE (powyżej 8000 m n.p.m.)

• Mount Everest (Himalaje) – 8848 m n.p.m.
• K2 (Karakorum) – 8611 m n.p.m.
• Kangczendzonga (Himalaje) – 8598 m n.p.m.
• Lhotse (Himalaje) – 8511 m n.p.m.
• Makalu (Himalaje) – 8481 m n.p.m.
• Dhaulagiri (Himalaje) – 8167 m n.p.m.
• Manaslu (Himalaje) – 8156 m n.p.m.
• Cho Oyu (Himalaje) – 8153 m n.p.m.
• Nanga Parbat (Himalaje) – 8126 m n.p.m.
• Annapurna (Himalaje) – 8091 m n.p.m.
• Gasherbrum I (Karakorum) – 8068 m n.p.m.
• Broad Peak (Karakorum) – 8047 m n.p.m.
• Gasherbrum II (Karakorum) – 8035 m n.p.m.
• Shisha Pangma (Himalaje) – 8013 m n.p.m.

* Warto zwrócić uwagę, że na Hawajach wznosi się wygasły wulkan Mauna Kea. „Wyrasta” on z dna oceanu z głębokości ok. 5000 m, a jego szczyt ma 4205 m n.p.m., więc łączna wysokość przekracza 9000 m.

NAJWYŻSZE SZCZYTY (według kontynentów)

• Azja – Mount Everest (8848 m)
• Ameryka Poł – Aconcagua (6959 m)
• Ameryka Płn – McKinley/Denali (6194 m)
• Afryka – Kilimanjaro (5895 m)
• Antarktyda – Mt. Vinson (4897 m)
• Australia i Oceania – Punca Maya / Piramida Carstensza (4884 m)
• Europa – Mont Blanc (4807 m)

Najwyższe szczyty kontynentów składają się na tzw. Koronę Ziemi. Historię zdobywania Korony Ziemi zapoczątkował Richard Bass. Później listę zmodyfikował Reinhold Messner. Pierwsi Polacy, którzy zdobyli Koronę, to Leszek Cichy (1999) i Anna Czerwińska (2000).

Wyróżnia się także Koronę Himalajów – 14 szczytów powyżej 8000 m n.p.m.

Analogicznie istnieje też Korona Europy – najwyższe szczyty poszczególnych państw kontynentu.

Podziwiając góry warto wiedzieć, że można wyróżnić:

• Góry fałdowe – powstałe wskutek spiętrzenia mas skalnych w postaci fałdów albo płaszczowin
• Góry zrębowe – powstałe w wyniku pionowych przemieszczeń mas skalnych wzdłuż uskoków
• Góry wulkaniczne – utworzone wskutek erupcji wulkanicznych

Szczególnym rodzajem gór są wulkany – powstają w miejscach osłabionej skorupy ziemskiej, zwykle na styku płyt tektonicznych. Przez szczeliny lawa z wnętrza Ziemi wydostaje się na powierzchnię.

Najwyższe czynne wulkany (według kontynentów)

Ameryka Południowa

• Guallatiri – 6060 m
• Cotopaxi – 5897 m
• El Misti – 5822 m

Ameryka Północna

• Orizaba / Citlaltepetl – 5700 m
• Popocatepetl – 5452 m
• Rainier – 4392 m

Azja

• Kluczewska Sopka – 4750 m
• Kerinci – 3805 m
• Fudżijama – 3776 m

Australia i Oceania

• Mauna Loa – 4168 m
• Ruapehu – 2797 m
• Ulawun – 2296 m

Afryka

• Kamerun – 4070 m
• Pico de Teide – 3718 m
• Nyirangongo – 3470 m

Antarktyda

• Erebus – 3743 m

Europa

• Etna – 3323 m
• Askja – 1570 m
• Hekla – 1491 m

Lawa i materiały piroklastyczne wydobywające się z otworu wulkanicznego formują stożek wulkaniczny. Lejkowate zagłębienie na jego szczycie to krater.

Największe kratery wulkaniczne świata

• Acraman (Australia) – 160 km średnicy
• Sudbury (Kanada) – 140 km średnicy
• Vredefort (RPA) – 140 km średnicy
• Popigaj (Rosja) – 100 km średnicy
• Manicouagan (Kanada) – 70 km średnicy
• Kara (Rosja) – 50 km średnicy
• Manson (USA) – 35 km średnicy
• Clearwater Lake (Kanada) – 32 km średnicy
• Steen River (Kanada) – 25 km średnicy
• Meteor Crater (USA) – 1,3 km średnicy

Odmianą krateru jest kaldera – zagłębienie w szczytowej części wulkanu. Największą kalderą jest Ngorongoro w Tanzanii.

Najsłynniejsze erupcje wulkanów

• Ok. 1500 lat p.n.e. – Santoryn/Thiera i upadek kultury minojskiej
• 79 r. n.e. – Wezuwiusz i zagłada Pompejów, Herkulanum i Stabii
• 1883 – Krakatau (Indonezja), skutki odczuwalne na całym świecie
• 1902 – Mont Pelée (Martynika), zniszczenie miasta i katastrofa ludnościowa

---

OBSZARY DEPRESYJNE

Depresje to obszary lądu położone poniżej poziomu morza. Kryptodepresje to depresje zalane wodami jezior (np. Bajkał).

Najniżej położonym miejscem na lądzie jest depresja Morza Martwego (ok. 396–418 m p.p.m.).

• Azja – Morze Martwe (396–418 m p.p.m.)
• Afryka – Jezioro Assal (170 m p.p.m.)
• Ameryka Poł – Gran Bajo de San Juan (105 m p.p.m.)
• Ameryka Płn – Dolina Śmierci (86 m p.p.m.)
• Australia i Oceania – Jezioro Eyre (12 m p.p.m.)
• Europa – Schieland (5,6 m p.p.m.)

---

JEZIORA NATURALNE (według kontynentów)

Azja

• Morze Kaspijskie – 376 tys. km²
• Aralskie – 40 tys. km²
• Bajkał – 31 tys. km²

Ameryka Północna

• Górne – 82,1 tys. km²
• Huron – 59,8 tys. km²
• Michigan – 57,9 tys. km²

Afryka

• Wiktorii – 68,8 tys. km²
• Tanganika – 34,0 tys. km²
• Niasa (Malawi) – 30,8 tys. km²

Europa

• Ładoga – 18,4 tys. km²
• Onega – 9,7 tys. km²
• Wener – 5,5 tys. km²

Australia i Oceania

• Eyre – 9,5 tys. km²
• Torres – 5,7 tys. km²
• Gairdner – 5,5 tys. km²

Ameryka Południowa

• Maracaibo – 16,3 tys. km²
• Patos – 10,1 tys. km²
• Titicaca – 8,1 tys. km²

---

RZEKI (według kontynentów)

Ameryka Południowa

• Amazonka z dopływami – 7025 km (do 7100 km)
• Paraná – 4700 km
• Orinoko – 2500 km

Afryka

• Nil – 6671 km
• Kongo – 4320 km
• Niger – 4030 km

Azja

• Jangcy – 5570 do 6300 km
• Huang He – 5464 km
• Ob z Irtyszem – 5410 km

Ameryka Północna

• Missisipi–Missouri – 5970 km
• Mackenzie–Athabazca – 5450 km
• Św. Wawrzyńca – 3700 km

Europa

• Wołga – 3530 km
• Dunaj – 2850 km
• Ural – 2428 km

Australia i Oceania

• Murray–Darling – 3500 km

Rzeki mogą tworzyć widowiskowe kaniony. Najsłynniejszy to Wielki Kanion Kolorado w USA. W Europie największy jest Przełom rzeki Verdon w południowej Francji, w Prowansji.

---

WODOSPADY

Wodospady należą do najbardziej widowiskowych zjawisk przyrodniczych. Najwyższy to Salto Angel (979 m) w Wenezueli, a do najbardziej znanych należą m.in. Iguazu, Wiktorii, Niagara.

---

PUSTYNIE

Pustynie zajmują ok. 20 mln km², czyli ok. 12% powierzchni lądów. Są to tereny o bardzo niskich opadach, silnym nasłonecznieniu i stałym deficycie wilgotności. Wyróżnia się pustynie piaszczyste, kamieniste i żwirowe, a także pustynie lodowe.

Przykłady: Atacama, Namib, pustynie związane z chłodnymi prądami morskimi.

Największą pustynią świata jest Sahara (ok. 9 mln km²). W Azji największa jest Pustynia Arabska, a jej częścią jest Rub al-Khali. W Ameryce Południowej słynna jest Atakama, uznawana za najbardziej suchą pustynię świata. W Europie za jedyną „prawdziwą” pustynię bywa uznawana Tabernas w Hiszpanii.

---

Gdyby Ziemia była wioską 100 osób

To, że świat coraz bardziej staje się globalną wioską, jest oczywiste. Spróbujmy jednak uruchomić wyobraźnię: gdyby Ziemię zmniejszyć do wioski 100 mieszkańców, zachowując proporcje:

• 61 byłoby Azjatami, 14 Afrykańczykami, 14 Amerykanami i 11 Europejczykami
• 51 kobiet i 49 mężczyzn
• 30 białych i 70 „niebiałych”
• 30 chrześcijan i 70 „niechrześcijan”
• 6 osób posiadałoby 59% bogactw, a 80 żyłoby poniżej granicy ubóstwa
• 70 osób nie umiałoby czytać
• 50 osób cierpiałoby z powodu niedożywienia
• 1 osoba byłaby bliska śmierci, a 1 narodzin
• 1 osoba miałaby wyższe wykształcenie

Warto, abyś wiedział:

• Jeżeli dziś wstałeś z łóżka zdrowy – masz więcej szczęścia niż milion ludzi, którzy nie przeżyją tego tygodnia.
• Jeżeli nie doświadczyłeś wojny, więzienia, tortur ani głodu – jesteś w lepszym położeniu niż 500 milionów ludzi.
• Jeżeli masz dach nad głową, ubranie i jedzenie – jesteś bogatszy niż 75% ludzi.
• Jeżeli możesz praktykować wiarę bez strachu – jesteś szczęśliwszy niż miliard ludzi.
• Jeżeli masz pieniądze w banku i trochę drobnych – jesteś wśród 10% najbogatszych.

Dlatego:

• Pracuj, jakbyś nie potrzebował pieniędzy
• Kochaj, jakby Cię nikt nigdy nie zranił
• Tańcz, jakby nikt nie patrzył
• Śpiewaj, jakby nikt nie słuchał
• Żyj, jakby niebo było na Ziemi